6360'la belediyelere devredilen yetki ve sorumluluklar, belediyelerin kapasitesini aşıyor, köyler
Tanzimat Fermanı’ndan itibaren bu coğrafyada siyasal ve yönetsel
alanda giderek güçlenen ve sürekli olan bir “reform” süreci yaşanıyor. Osmanlı
Dönemi’nin kendine özgü koşulları, yönetim reformunun ulusal ve yerel alanda
sağlam temellere oturmasını engellemiştir. Cumhuriyet Dönemini de 1985’ten önce
ve sonra diye ayırmak gerekir. Cumhuriyet’in ilk yıllarında 1930’lu yıllarla
birlikte yasal-hukuksal çerçevenin çizilmesinde önemli adımlar atılmıştır.
Ancak, yerel yönetim olarak Ankara’nın özellikle kent planlaması ve imar
boyutuyla öne çıktığını görmekteyiz. Etkili ve fakat yetersiz bir Ankara planlaması,
diğer kentlerde de kent planlamasını beraberinde getirmiştir. Akşehir’den
Tatvan’a kadar birçok yerde kent planları yapılmıştır. Fakat, bu yerel yönetimciliğin
planlama ve devamında da modernleşme anlamında çok yaygınlaşamadığını ve
kurumsallaşamadığını belirtmek gerekiyor. Elbette bu sorunun temelinde hem
Türkiye’nin hem de dünyanın o dönemde oldukça sorunlu bir evreden geçiyor
olması yatmaktadır.
1950 dönemiyle başlayan toplumsal hareketlilik kentleri ve yerel
yönetimleri deyim yerindeyse ezmiştir. 1940’lı yıllarda başlayan
“gecekondulaşma” 1950’li yıllardan itibaren yerel yönetimlerin ve reform
çalışmalarının birinci konusu haline gelmiştir. Kentlerde planlama iflas
etmiştir. Yerel yönetimler iflas etmiştir. Kent yönetimleri nüfus akınlarına
dayanamamış ve kentleri “kendi haline” bırakmışlardır. 1960’lı yıllardan
itibaren birçok reform çalışmasında ve elbette “beş yıllık” kalkınma planlarında kentleşme,
metropolitenleşme, gecekondu ve bölgesel dengesizlikler önemli ve ağırlıklı bir
gündem maddesi olarak ortaya çıkmıştır… 1950’li ve 1960’lı yıllarda İstanbul,
İzmir, Konya ve Kayseri gibi kentlerde oldukça önemli yerel yönetim
uygulamaları görülmüştür. Ancak, bu uygulamaların kurumsallaşması ve
yaygınlaşması konusu her zaman sorunlu olmuştur.
1970’lerde toplumcu belediyecilik ya da “teknopolitik” akım kısa
bir süre etkili olmuşsa da yaygınlaşamamıştır. 1978’de Bülent Ecevit
hükümetinin kısa dönemli iktidarında, belki de Türkiye’de ilk ve son olarak
kurulan “Yerel Yönetimler Bakanlığı” oldukça kısa ömürlü olmuştur. 12 Eylül
1980 döneminde yaşanan “ara rejim” döneminde de bazı kısmi reformlar
yapılmıştır. Bu dönemde özellikle “merkezileşme” eğilimlerinin sergilendiği
bilinmektedir. 1983’te sona eren 12 Eylül rejimi, ANAP iktidarı ile yer
değiştirmiştir. ANAP iktidarı birçok alanda özellikle “neoliberal” ya da “yeni
sağ” olarak isimlendirilen politikalar doğrultusunda yasal-hukuksal düzenlemelere
gitmiştir.
İlk önemli dönüşüm veya yenilik 1984 yılında ilk “anakent”
yönetimlerinin kurulmasıdır. Anayasa’da öngörülen “büyük yerleşim birimleri
için özel yönetim biçimleri getirilebilir” hükmü gereğinde Kanun Hükmünde
Kararname ile Ankara, İstanbul ve İzmir’de üç tane anakent belediyesi
kurulmuştur. Bugün sayıları 16 olan büyükşehir belediyeleri, o dönemin ürünüdür.
Yerel kamu hizmetlerinde etkinlik için önemli bir model olarak kabul edilen
anakent yönetim modelleri, gerçek anlamda bir “başkanlık” modeli olarak da görülmektedir.
Bu değerlendirmenin çok yerinde olduğu söylenebilir. Milyar liralık bütçeler ve
her türlü tasarrufla bugün anakent yönetimleri “kontrolden çıkmış” görüntüsü
çizmektedirler. Örneğin, belediyelerin devlete olan 7 milyar liranın üstündeki
(eski birimle katrilyon) borcun 4.3 milyarı yalnızca bir anakent belediyesine
ait ve bu anakent belediyesinin “savurganlığı” da kamuoyunun gözleri önünde…
1985 yılında 3194 sayılı İmar Kanunu gereğince yapılan
düzenlemeler sonucu, önemli “yetkiler” ve “kaynaklar” yerel yönetimlere
aktarıldı. Türkiye’de yerel yönetim geleneğinin farklı bir ilerleme sürecine
girdiği bu dönem, birçok hastalığı da beraberinde getirmiştir. Türkiye’de yerel
yönetim “kurum” olarak yaygın bir biçimde kendini göstermiştir. Fakat, altyapısı,
kurumsallaşması, personeli ve yönetim kültürü hastalıklı bir yapı üzerine gelen
bu yeni olanaklar, yerel yöneticileri ve yönetimleri “şaşkınlığa” yöneltmiştir.
Önemli kentsel hizmetlerle birlikte, önemli “skandalların” da yaşandığı bu
dönem, her şeye rağmen yerel yönetim geleneğinin oluşması ve yerel yönetimlerin
demokratikleşmesi bakımından yaygın bir “temel” oluşturabilmiştir.
1990-2004 yılları “reform” arayışlarıyla geçmiştir. 1990-2000
arasında yerel yönetim reformuyla ilgili birçok “yasa tasarısı” hazırlanmış,
ancak bunlardan hiçbirisi yasalaşamamıştır. Bu dönemde konuşulan ve yasalaşması
istenen konular arasında yerel yönetimlere daha fazla özerklik, gönüllülük,
stratejik yönetim ve demokratiklik gibi konuların olduğu söylenebilir.
2004 sonrasındaki “reform dalgası”nda her yerel yönetim birimi
için yeni bir yasa çıkarılmıştır. Avrupa Birliği sürecinin de etkisiyle oldukça
ileri düzeyde ve hatta “aşırı” sayılabilecek reform kalemleri gündeme
gelmiştir. Çünkü, yerel yönetimlerin Batılı emsalleri düzeyine ulaşması için
gerekli olan reform adımlarından bir kısmının Türkiye için henüz erken gündeme
getirildiği belirtilebilir. Yerel yönetimlerin denetimsiz bir özerkliği,
göstermelik bir demokratikliği, altyapısız bir kurumsallaşmayı ve her şeyden
önemlisi “halksız” ve “yurttaşsız” bir yerel yönetim kültürüyle “hasta” bir
yapıdan oluştuğunu hiçbir zaman unutmamak gerekiyor.
Yeni yerel yönetim yasalarında geleceğe dönüklük kültürünün
oluşturulması için “stratejik yönetim” anlayışı ağırlıklı olarak yer almaktadır.
Gerek stratejik plan öngörüleri ve gerekse diğer tamamlayıcı ilkeler yerel
yönetimleri “gelecek planlaması” yapmaya zorlamaktadır. “Kent Konseyleri” ve
“gönüllülük” mekanizmaları ile “katılımcı” ve “demokratik” bir kültürün
özendirilmesi de yeni yasalarda açıkça ortaya çıkmaktadır. Ayrıca, “performans
denetimi” ve iç-dış denetim mekanizmaları gibi denetim mekanizmaları ile de
denetime farklı bir boyut getirilmiştir. Bundan başka, “yönetişim” yaklaşımı
ile farklı “aktörler”in dahil olabileceği sistemler de öngörülmüştür.
Bugün, yerel yönetimlerin “reform süreci”ne devam edilmesi
gerektiği açıktır. Herşeye rağmen en önemli sorun denetim sorunudur. Belediye
başkanlarına kulak verince, bugün dahi en önemli sorunun “vesayet” olduğu
gündeme getirilmektedir. Ancak, bu kesinlikle doğru olmayan bir
değerlendirmedir. Ne yazık ki, özellikle büyükşehir belediye başkanlığı adeta “başkanlık” sistemini
çağrıştırmaktadır. Belediye başkanları her türlü tasarrufu yapabilmektedir.
İstedikleri birimi oluşturma, istedikleri kurum ve kuruluşlarla etkileşime
geçme, oldukça büyük bütçeli rant ilişkileri, profesyonel spor kulüpleri alıp-satma ve etnik kışkırtıcılığın
bayraktarlığını yapma gibi etkinlikler, buzdağının yalnızca görünen kısmı
olarak görülmelidir.
En önemli sorunlardan birisi de, Türkiye’de
reform yasalarının uygulanma sürecinin hiçbir biçimde izlenmemesidir. Yalnızca
kent konseyleri örneğinden hareket edilerek bir değerlendirme yapılacak olursa,
hemen hemen bütün belediyelerin bu uygulamayı salt “yasa gereği/maddesi” olduğu
için başlattıkları; ancak, hiçbir biçimde işlevselleşmediği ve yalnızca
“göstermelik” olduğu görülmektedir. Bu örnekten hareketle bile, bütün yasaların
ve hükümlerinin ilgili mercilerce birimler oluşturularak takip edilmesi
yaşamsal bir öneme sahiptir. Bütün bunlar yapılmadığına göre, tek ve son çare
kamuoyu ve yurttaş denetimini harekete geçirmektir. Türkiye’nin hızla akan ve
değişen gündeminde böyle bir gelişme de
beklenemeyeceğine göre artık kendimizi tarihsel akış sürecine kaptırıp olanları
izlememiz gerekiyor. “Seyirci”demokrasisi giderek güçlenirken katılımcı/müzakereci/diyalojikdemokrasi giderek zayıflamaktadır.
